Krompirjeve klobase / Terpomaj kolbasoj

Popotovanje h krompirjevim klobasam
Povzetek dela članka: Boris Jaušovec, novinar – Večer v Nedeljo, 18. 2. 2018

Vojaĝo al terpomaj kolbasoj
Resumo de parto de la artikolo: Boris Jaušovec, publicisto – Večer v Nedeljo, 18-a de febr-o 2018

Ieva Lauraityte prihaja iz Litve in že šestnajst let živi v Sloveniji, v Domžalah. Na vprašanje, kakšna je v Litvi tradicionalna hrana, se najprej spomni kruha: »V Litvi je vredno pokusiti vse vrste kruha, najboljši pa je črni kruh!« In ker sta v Sloveniji, takoj omeni še ‘tekoči kruh’: »Pa pivo. Različne vrste so. Najraje imam temno pivo švyturys, kar bi po slovensko pomenilo svetilnik.« In seveda je dobitna kombinacija, če v Litvi naročite »poleg piva še popečen kruh s česnom.« No, k pivu teknejo tudi druge litovske specialitete. V slast bi vam poleg piva šel tudi kuhan grah z ocvirki ali prekajena svinjska ušesa.

Litva KugelisIeva Lauraityte venis el Litovio kaj jam dekses jaroj ŝi vivas en Slovenio, en Domžale. Al demando, kia en Litovio estas tradicia nutraĵo, ŝi unue rememoras de pano: »En Litovio indas gustumi ĉiujn panspecojn, la plej bona do estas la bruna pano!« Kaj ĉar ni estas en Slovenio, ŝi tuj mencias ‘likvan panon’: »Kaj biero. Diversaj specoj estas. Al mi plej plaĉas malhela biero ŝvyturys, kio slovene signifus lumturo.« Kaj nepre gajna kombinado estas, se en Litovio oni mendas »krom biero ankoraŭ iom rostitan panon kune kun ajlo.« Nu, al biero bongustas ankoraŭ aliaj litovaj specialaĵoj. Oni manĝus kun biero apetite ankaŭ kuiritan pizon kun fritlarderoj aŭ fumaĵitaj porkaj oreloj.

Ieva Lauraityte pove tudi, da v Litvi povsod dobite krompir v najrazličnejših oblikah. »Krompir je naša nacionalna jed,« se pohvali. In našteva: »Cepelinai je skuhan in nariban krompir z mletim mesom ali skuto. Vedarai so krompirjeve klobase, se pravi v črevo nadevan surov nariban krompir, potem spečen v pečici. Ali pa kugelis oziroma plokštainis, ki je pravzaprav slan kolač iz krompirja, spet surov krompir, nariban in pečen v pečici. In še vsaj krompirjeve palačinke, ki pa so slane.« Pohvali tudi slani beli sir, ki je neke vrste skuta s kumino. »Poleti se v Litvi je mrzla juha iz kefirja in rdeče pese. Lahko se ji doda, seveda, tudi krompir. Reče se ji šalitibarščiai,« nadaljuje kratko gurmansko predstavitev domžalska Litovka.

Ieva Lauraityte diris ankaŭ, ke en Litovio oni ricevas terpomon en plej diversaj formoj. »Terpomo estas nia nacia manĝo,« ŝi laŭdiĝas. Kaj nombras: »Cepelinai estas kuirita kaj tranĉita terpomo kun muelita viando aŭ kazeo. Vedarai estas terpomaj kolbasoj, nome en intesto farĉitan krudan raspitan terpomon, poste bakitan en bakujo. Aŭ do kugelis aŭ plokŝtainis, kiu estas ĝustadire sala kuko el terpomo, denove kruda terpomo, raspita kaj bakita en bakujo. Kaj ankoraŭ almenaŭ terpomaj specoj de omleto, kiuj do estas salaj.« Ŝi laŭdas ankaŭ salan blankan fromaĝon, kiu estas ia speco de kazeo kun kumino. Somere oni en Litovio manĝas fridan supon el kefiro kaj ruĝa beto. Oni povas aldoni certe ankaŭ terpomon. Ĝi estas nomata ŝalitibarŝĉiai, daŭrigas mallongan frandemulan prezentadon domžala litovanino.

Litva TrakaiKulinarično popotovanje čez Litvo, ko Ieva omeni še mesto Trakai, se počasi sprevrača v turistično. Trakai sredi številnih jezer je znan po trdnjavi na jezerskem otoku. Tam se da pokusiti tako imenovano karaimsko hrano. Predvsem slovi kibiai, meso v testu. Karaimci so ena najmanjših evropskih etničnih manjšin. Karaimski jezik naj bi v Litvi govorilo manj ko sto ljudi. Ostanki te manjšine turškega izvora so še na Poljskem in menda v Ukrajini.

Kulinara vojaĝo tra Litovio, kiam Ieva mencias ankoraŭ urbon Trakai, malrapide konvertiĝas al turisma. Trakai meze de nombraj lagoj estas konata pro fortikaĵo sur la laga insulo. Tie oni povas gustumi tiel nomatan karaiman nutraĵon. Antaŭ ĉio famas kibiai, viando en pasto. Karaimanoj estas unu el plej malgrandaj eŭropaj etnaj minoritatoj. Karaima lingvo en Litovio parolus malpli ol cent homoj. Restoj de tiu minoritato de turka deveno estas ankoraŭ en Pollando kaj verŝajne en Ukraino.

Prevod članka – traduko: K. Kovač
Celoten članek je na voljo na naslovu: https://www.vecer.com/popotovanje-h-krompirjevim-klobasam-6405946


STARODAVNI JEZIK

Litovščina spada v baltsko skupino indoevropskih jezikov in je z latvijskim še edini živeči jezik te starodavne skupine. Litovščina je celo bolj arhaična od latvijskega jezika, stara pruščina pa je izumrla. Mnogim, ki se na te zadeve spoznajo, zveni litovščina kot narečje sanskrta ali stare grščine. Baltski prajeziki naj bi bili imeli najpomembnejšo in najtrajnejšo povezavo s slovansko jezikovno skupino. Tako ena od teorij govori o obstoju nekdanje baltoslovanščine. Po drugi teoriji pa so skupne značilnosti baltskih in slovanskih jezikov zgolj rezultat njihovih tesnih stikov in sosedstva. Toponim Litva je prvič pisno kot Litua omenjen leta 1009 v Kvedlinburških analih. Pisna litovščina je nastala sorazmerno pozno, kar je tudi povezano s poznim spreobrnjenjem poganskega ljudstva v krščanstvo. Prva knjiga v litovskem jeziku, Katekizem, je bila natisnjena 1547 v Königsbergu. Danes je to ruska enklava Kaliningrad. Prvi slovar je izšel okoli leta 1620, slovnica pa leta 1653. Š-je, č-je in ž-je so Litovci podobno kot Slovenci s svojo latinsko pisavo prevzeli iz češčine v 19. Stoletju. Litovščina premore 32 črk, ki zaznamujejo 59 fonemov. Zahtevni so njeni dvoglasniki in tudi naglaševanje. Nima pa členkov, ostanki dvojine se prepoznajo le še v uporabi zaimkov. Spola sta dva, srednjega ni. Sklonov je sedem, še zvalnik. Časi so štirje in četrti ni v slovenščini redki predpreteklik, temveč ponavljajoči preteklik.

Litovščina je za lingviste izjemno pomembna, saj je eden najstarejših še živečih indoevropskih jezikov. Zaradi zgodovinske geografske izoliranosti, redkih stikov z drugimi narodi ter poznega nastanka pisnega jezika mu je uspelo ohraniti starodavni fonetični sistem in večino morfoloških značilnosti.